Możemy dotykać własnych stóp, boków czy pach, a jednak nie potrafimy wywołać tego charakterystycznego, niekontrolowanego śmiechu. To nie przypadek ani kwestia techniki. Nasz mózg doskonale wie, co zamierzamy zrobić — i właśnie dlatego własne łaskotanie prawie nie działa.
Dlaczego nie możemy połaskotać sami siebie?
Spróbuj. Wyciągnij rękę i połaskocz się po boku, stopie albo pod pachą. Możesz poczuć dotyk, może nawet lekkie łaskotanie, ale prawdopodobnie nie wybuchniesz śmiechem tak, jak wtedy, gdy robi to ktoś inny.
Dlaczego?
Przecież palce są dokładnie takie same. Dotyk jest podobny. Skóra działa tak samo. A jednak mózg wyraźnie mówi: „spokojnie, to tylko ty”.
I właśnie w tym tkwi cała zagadka.
Twój mózg wie, co za chwilę zrobisz
Kiedy wykonujesz jakiś ruch, mózg nie czeka bezczynnie na informację zwrotną z ciała.
Jeśli podnosisz rękę, wie, że ręka za chwilę znajdzie się w określonym miejscu. Jeśli zamykasz oczy, wie, że za moment przestaniesz widzieć. A kiedy kierujesz palce w stronę własnej skóry, potrafi przewidzieć, że za chwilę poczujesz dotyk.
To trochę tak, jakby mózg miał własny system prognozowania pogody — tylko zamiast przewidywać deszcz, przewiduje własne odczucia.
Naukowcy nazywają to modelami predykcyjnymi albo modelami „forward”. Mózg wykorzystuje kopię wysłanego polecenia ruchowego, tzw. efference copy, żeby przewidzieć jego sensoryczne konsekwencje.
I właśnie dlatego własny dotyk jest dla nas mniej zaskakujący.
Mózg trochę „ścisza” przewidywalny dotyk
Kiedy sam dotykasz swojej skóry, informacja docierająca z receptorów dotyku jest zgodna z tym, czego mózg się spodziewał.
Palce ruszyły?
Tak.
Dotknęły skóry?
Tak.
Poczułeś dotyk dokładnie tam, gdzie powinieneś?
Tak.
Dla mózgu wszystko się zgadza.
W efekcie reakcja na taki przewidywalny bodziec zostaje osłabiona. Naukowcy określają to mianem sensory attenuation, czyli osłabienia informacji sensorycznej. Badania pokazują, że dotyk wywołany własnym działaniem jest odczuwany jako mniej intensywny i mniej łaskoczący niż podobny dotyk pochodzący z zewnątrz.
Dlatego możesz przesuwać palcem po własnej dłoni i doskonale czuć jego ruch, ale trudno doprowadzić się w ten sposób do prawdziwego, niekontrolowanego śmiechu.
A co z móżdżkiem?
Tutaj robi się jeszcze ciekawiej.
Jednym z najważniejszych elementów tego mechanizmu wydaje się móżdżek — część mózgu kojarzona przede wszystkim z koordynacją ruchów.
To jednak nie jest jego jedyne zadanie.
Móżdżek pomaga przewidywać konsekwencje naszych ruchów i współpracuje z obszarami odpowiedzialnymi za przetwarzanie informacji dotykowych. Badania z wykorzystaniem rezonansu magnetycznego wykazały związek między aktywnością móżdżku, obszarów somatosensorycznych i stopniem osłabienia odczuwanego przez człowieka dotyku.
Nowsze badania dostarczyły jeszcze ciekawszych danych: aktywność związana z przewidywaniem własnego dotyku pojawia się jeszcze przed samym dotknięciem, a sygnały z móżdżku są powiązane z obszarami kory somatosensorycznej.
Czyli mózg może przygotować się na to, co za chwilę poczujemy, zanim faktycznie to poczujemy.
Dlaczego cudze palce są takie skuteczne?
Bo nie wiemy dokładnie, co zrobi druga osoba.
Możesz wiedzieć, że ktoś zamierza cię połaskotać. Możesz nawet widzieć jego rękę.
Ale nie masz pełnej kontroli nad jej ruchem.
Nie wiesz dokładnie:
- gdzie dotknie,
- kiedy to zrobi,
- jak mocno,
- jak długo potrwa dotyk,
- czy nagle zmieni miejsce.
A właśnie taka nieprzewidywalność jest bardzo ważna.
Badania pokazują, że przewidywalność i zgodność między ruchem a jego sensorycznym skutkiem wpływają na to, jak intensywnie odczuwamy łaskotanie.
Dlatego ręka drugiej osoby potrafi zrobić coś, czego własna ręka nie potrafi.
Można jednak trochę oszukać mózg
I tutaj pojawia się najlepsza część tej historii.
Naukowcy sprawdzali, co się stanie, jeśli między ruchem a dotykiem pojawi się opóźnienie.
Okazuje się, że gdy mózg przestaje otrzymywać dokładnie to, czego się spodziewa, jego „prognoza” zaczyna się rozjeżdżać z rzeczywistością.
W eksperymentach opóźnianie własnego dotyku powodowało, że stawał się on bardziej łaskoczący. Co ciekawe, mózg potrafi nawet nauczyć się nowego opóźnienia, jeśli jest ono regularne i powtarzalne.
To świetny przykład tego, że nasze zmysły nie działają wyłącznie na zasadzie:
„co właśnie poczułem?”
Działają raczej tak:
„czego się spodziewałem i jak bardzo to, co poczułem, różni się od przewidywania?”
Czyli mózg trochę nas oszukuje?
W pewnym sensie tak.
Ale robi to z bardzo dobrego powodu.
Gdyby każda informacja pochodząca z naszego własnego ruchu była traktowana przez mózg dokładnie tak samo jak niespodziewany bodziec z zewnątrz, nasz system sensoryczny byłby znacznie mniej wydajny.
Zamiast skupiać się na tym, co nowe i potencjalnie ważne, cały czas reagowalibyśmy na rzeczy, które sami przed chwilą wywołaliśmy.
Mózg więc filtruje przewidywalne informacje, a większą uwagę może poświęcić temu, czego nie przewidział.
Dlatego własne kroki szybko przestają zwracać naszą uwagę. Dlatego przyzwyczajamy się do ubrań dotykających skóry. I dlatego własne łaskotanie jest takie trudne.
I właśnie dlatego łaskotanie jest bardziej fascynujące, niż się wydaje
Na pierwszy rzut oka to tylko głupia zabawa.
Kilka ruchów palcami i śmiech.
A w rzeczywistości łaskotanie pokazuje jedną z podstawowych zasad działania naszego mózgu: nie tylko odbiera informacje ze świata, ale cały czas próbuje przewidzieć, co wydarzy się za chwilę.
Kiedy przewidywanie się zgadza, reakcja może zostać osłabiona.
Kiedy coś nie pasuje — robi się ciekawie.
I być może właśnie dlatego ktoś obcy może doprowadzić nas do łez ze śmiechu jednym palcem, podczas gdy własna ręka nie potrafi zrobić tego samego.
Następnym razem, gdy ktoś będzie próbował cię połaskotać, pamiętaj: to nie jego palce są magiczne. To twój mózg po prostu nie wie, co za chwilę się wydarzy.
